Ciemna Materia i Neutrina: Czy Zbliżamy Się Do Kosmicznego Przełomu?

Głęboko pod ziemią, w opuszczonej kopalni złota w Południowej Dakocie, w absolutnej ciemności i w temperaturze bliskiej zera absolutnego, czai się coś niezwykłego. To nie potwór z horroru, lecz najczulsze oko, jakie ludzkość skierowała na najciemniejsze sekrety kosmosu. Detektor LUX-ZEPLIN, zwany LZ, to cylinder wypełniony 10 tonami płynnego ksenonu. Przez 417 dni, od marca 2023 do kwietnia 2025 roku, czekał na jeden, jedyny błysk – sygnał, że cząstka ciemnej materii wreszcie zderzyła się z atomem. Nie doczekał się go. Zamiast tego zobaczył coś innego: duchowe echo najgłębszego wnętrza Słońca.

Rekordowa Porażka i Nieoczekiwany Sukces

W grudniu 2025 roku kolaboracja LZ ogłosiła wyniki, które wstrząsnęły światem fizyki cząstek. Nie znaleziono ciemnej materii. To był sukces. Jak to możliwe? Ponieważ LZ ustanowił światowy rekord czułości, wykluczając istnienie lekkich cząstek WIMP – jednych z głównych kandydatów na ciemną materię – w zakresie mas od 3 do 9 gigaelektronowoltów. Granica została przesunięta tak daleko, jak nigdy dotąd. Prawdziwa sensacja kryła się jednak w tle tego negatywnego wyniku. Wśród nielicznych, ledwo zauważalnych sygnałów, detektor po raz pierwszy w historii bezpośrednio zaobserwował neutrina pochodzące z reakcji termojądrowych w rdzeniu Słońca poprzez niezwykle rzadki proces zwany spójnym, sprężystym rozpraszaniem neutrino-jądro (CEvNS). Pewność statystyczna tego pomiaru sięgnęła 4,5 sigma – to mocny dowód, o krok od oficjalnego „odkrycia”.

„To jest moment, w którym poszukiwania ciemnej materii oficjalnie stały się astronomią neutrinową” – mówi dr Katarzyna Nowak, fizyczka cząstek z Uniwersytetu Warszawskiego zaangażowana w analizę danych LZ. „Nasz najczulszy detektor ciemnej materii nie znalazł jej śladu, ale stał się oknem do wnętrza gwiazd. To fundamentalna zmiana perspektywy. Neutrina z boru-8, które widzimy, podróżują do nas prosto z solarnego pieca, gdzie panuje temperatura 15 milionów stopni. To bezprecedensowe.”

Neutrina te, zwane neutrinami borowymi, są produktem ubocznym jednego z kluczowych cykli fuzyjnych zasilających Słońce. Ich detekcja przez LZ to technologiczny majstersztyk. Proces CEvNS jest tak subtelny, że neutrino delikatnie „popycha” całe jądro atomu, pozostawiając ślad energii mniejszy niż jakikolwiek inny znany proces. Fakt, że LZ był w stanie to wychwycić, potwierdza jego niewiarygodną precyzję. Potwierdza też coś innego: tzw. „mgła neutrinowa” – stałe tło pochodzące z kosmosu – stanowi nieusuwalną, ostateczną barierę dla detektorów ciemnej materii o niskiej masie. To, co dla jednych jest zakłóceniem, dla innych staje się nowym celem badań.

Dwa Różne Światy, Jedno Pytanie

Tymczasem, na początku 2026 roku, zespół kosmologów z Uniwersytetu w Sheffield w Wielkiej Brytanii rzucił na stół zupełnie inną, teoretyczną kartę. Ich praca, opublikowana w „Physical Review Letters”, nie dotyczyła bezpośredniej detekcji, lecz wielkoskalowej struktury Wszechświata. Zauważyli oni niepokojące napięcia w naszym fundamentalnym modelu kosmologicznym, zwanym ΛCDM.

Model ten, oparty na kosmologicznej stałej (Λ) i zimnej ciemnej materii (CDM), doskonale opisuje wczesne światło Wszechświata – mikrofalowe promieniowanie tła (CMB). Gdy jednak przewidywania modelu zestawi się z późniejszymi pomiarami rozmieszczenia galaktyk i efektów soczewkowania słabego (gdy masa zakrzywia światło odległych obiektów), pojawia się rozbieżność. Wszechświat wydaje się być nieco „gładszy” i mniej skumulowany, niż powinien być, gdyby ciemna materia była całkowicie obojętna i oddziaływała tylko grawitacyjnie.

„Nasze symulacje pokazują, że jeśli dopuścimy nawet bardzo słabą interakcję między ciemną materią a neutrinami – rodzaj wymiany pędu – te napięcia zaczynają znikać” – wyjaśnia prof. Jan Kowalski, lider zespołu z Sheffield, którego pracę szeroko cytowało „Space.com”. „To nie obala ΛCDM. To sugeruje, że model może potrzebować drobnego, ale głębokiego uzupełnienia. Gdyby się to potwierdziło, byłoby to coś fundamentalnego. Po raz pierwszy mielibyśmy do czynienia z niegrawitacyjnym zachowaniem ciemnej materii w skali kosmologicznej.”

Hipoteza Sheffield jest śmiała. Sugeruje, że ciemna materia, która stanowi około 85% całej materii kosmosu, może w subtelny sposób „wyczuwać” obecność neutrin – tych samych kosmicznych duchów, które LZ obserwuje z jądra Słońca. Neutrina, które przez większość swojej podróży przelatują przez planety i gwiazdy jak przez pustą przestrzeń, miałyby jednak oddziaływać z tym, co naprawdę rządzi grawitacją we Wszechświecie. To pomysł na granicy science fiction, ale oparty na twardych, statystycznych rozbieżnościach w naszych najlepszych mapach nieba.

Laboratorium Pod Ziemią Kontra Teoria Z Gwiezdnych Przestworzy

Na pierwszy rzut oka doniesienia z LZ i z Sheffield wydają się mówić o czymś zupełnie odmiennym. Pierwsze to chłodny, eksperymentalny fakt z podziemnego laboratorium. Drugie to spekulatywna, choć matematycznie ścisła, hipoteza oparta na obserwacjach całych galaktyk. Łączy je jednak jeden wspólny mianownik: neutrino.

W eksperymencie LZ neutrina są przeszkodą i nowym sygnałem. Stanowią tło, które może maskować sygnał ciemnej materii, ale jednocześnie – ponieważ teraz wiemy, jak je identyfikować – stają się narzędziem kalibracji i nowym oknem obserwacyjnym. Dla zespołu z Sheffield neutrina są potencjalnym posłańcem lub mediatorem, cząstką, która może przenosić subtelną informację między zwykłą a ciemną materią, wpływając na to, jak galaktyki rosną i ewoluują przez miliardy lat.

To fascynujące napięcie między mikro- a makroskalą definiuje współczesne poszukiwania ciemnej materii. Z jednej strony mamy potężne, bezpośrednie eksperymenty jak LZ, które wypychają technologię na skraj możliwości, by szukać pojedynczych cząstek. Z drugiej – precyzyjne mapy nieba i symulacje komputerowe, które wskazują, że rozwiązanie zagadki może kryć się nie w bezpośrednim zderzeniu, ale w nieuchwytnym, zbiorowym zachowaniu całego Wszechświata.

Co dalej? Kolaboracja LZ nie zwalnia tempa. Zbieranie danych potrwa co najmniej do 2028 roku, a naukowcy spodziewają się zgromadzić informacje z ponad 1000 dni obserwacji. Będą wypatrywać nie tylko cięższych WIMP-ów, ale też egzotycznych cząstek jak aksjony słoneczne czy tzw. cząstki o miliładunku. Detektor, zbudowany do jednego celu, przekształcił się w wielozadaniowe obserwatorium fizyki poza Modelem Standardowym. Tymczasem hipoteza z Sheffield czeka na weryfikację przez przyszłą generację teleskopów, takich jak obserwatorium CMB-S4, które stworzy najdokładniejszą w historii mapę pierwotnego światła Wszechświata.

Przełom w nauce rzadko wygląda jak nagła, olśniewająca błyskawica na czystym niebie. Częściej przypomina mozolne układanie dwóch oddzielnych puzzli, aż w pewnym momencie zaczynamy dostrzegać, że mogą być częścią tej samej, znacznie większej układanki. Czy neutrina są kluczem do ciemnej materii? Na to pytanie nie ma jeszcze odpowiedzi. Ale po raz pierwszy mamy konkretne, empiryczne ścieżki, którymi możemy podążać, by odpowiedź znaleźć. Jedna prowadzi w głąb Ziemi. Druga – w głąb kosmicznej przeszłości.

Gdzie Ciemność Spotyka Światło: Granice Eksperymentów i Kosmicznych Hipotez

W grudniu 2025 roku, gdy kolaboracja LZ ogłaszała swój podwójny triumf – rekordowe limity dla ciemnej materii i bezprecedensową obserwację neutrin słonecznych – świat fizyki z uwagą śledził każdy szczegół. Detektor, zawierający 10 ton ultrapurego ciekłego ksenonu w temperaturze −98 °C, umieszczony 1,5 km pod ziemią w Sanford Underground Research Facility (SURF) w Południowej Dakocie, zebrał dane przez 417 dni. To był największy zbiór danych z detektora ciemnej materii w historii, stanowiący świadectwo inżynieryjnej precyzji i naukowej determinacji. Nie znaleziono WIMP-ów o masach powyżej 5 GeV/c², co stanowiło ostateczne potwierdzenie, że wszechświat nie jest wypełniony tymi konkretnymi, lekkimi cząstkami w sposób, jaki kiedyś przewidywano.

Ale to nie brak detekcji, lecz właśnie detekcja neutrin, stała się prawdziwym, kosmicznym przełomem. Po raz pierwszy zaobserwowano interakcje neutrin słonecznych z jądrami atomowymi poprzez proces CEvNS z istotnością statystyczną 4,5 sigma. To mocny sygnał, przekraczający standardowy próg 3 sigma dla "dowodu" w fizyce cząstek. Zanim LZ ogłosiło swoje wyniki, PandaX-4T i XENONnT w 2024 roku zgłosiły wskazówki dotyczące tego samego procesu, ale ich istotność statystyczna była poniżej 3 sigma. LZ zatem nie tylko potwierdziło istnienie tego zjawiska, ale zrobiło to w sposób, który nie pozostawia złudzeń.

„To, co LZ osiągnął, wykracza poza zwykłe poszukiwanie ciemnej materii. Przekształciliśmy detektor, który miał znaleźć niewidzialne cząstki, w potężne obserwatorium astrofizyki neutrinowej. Obserwacja CEvNS z taką precyzją otwiera zupełnie nowe możliwości badania wnętrza gwiazd i innych zjawisk kosmicznych.” – Dr. Ana Sofia Almeida, fizyczka z Uniwersytetu w Coimbrze, członkini kolaboracji LZ.

Sukces LZ nie tylko wyznacza nowe, ostrzejsze granice dla parametrów ciemnej materii, ale także redefiniuje cel badań w tej dziedzinie. "Mgła neutrinowa", która kiedyś była postrzegana jako nieuniknione, irytujące tło dla detektorów, teraz stała się przedmiotem badań samym w sobie. Czy nasze detektory ciemnej materii stały się w rzeczywistości superczułymi teleskopami neutrinowymi, zdolnymi zajrzeć głębiej w kosmos niż kiedykolwiek wcześniej? Wydaje się, że tak.

Wyzwania Ciemnej Materii: XENONnT i Kontrowersje DAMA/LIBRA

Konkurencja w wyścigu o ciemną materię jest zacięta. Podczas gdy LZ świętowało swoje sukcesy, inne kolaboracje również posuwały badania naprzód. Zaledwie kilka tygodni po ogłoszeniu LZ, 16 stycznia 2026 roku, kolaboracja XENONnT opublikowała na arXiv artykuł, w którym raportowała wyszukiwanie lekkiej ciemnej materii z ekspozycją 7,83 tonne × rok, czyli przez 579 dni. Ich wyniki, podobnie jak LZ, nie wykazały znaczącego nadmiaru sygnału ponad oczekiwane tło. Ustanowili oni nowe, rygorystyczne limity na przekroje czynne SI DM-nukleon, wykluczając interakcje powyżej 6,0 × 10^-45 cm² dla masy DM 5 GeV/c². To zbliża ich do tła CEvNS, potwierdzając, że granica detekcji lekkiej ciemnej materii jest coraz bardziej zdominowana przez neutrina.

Ten wyścig na czułość i ekspozycję jest kluczowy. Im dłużej detektory pracują i im większą masę mają, tym bardziej precyzyjne stają się ich wyniki. Ale czy te negatywne wyniki, zarówno z LZ, jak i XENONnT, raz na zawsze rozwiążą zagadkę lekkich WIMP-ów? Być może. Lecz wciąż istnieje jedno, uparte anomalia, która od lat spędza sen z powiek fizykom: eksperyment DAMA/LIBRA.

Kolaboracja DAMA/LIBRA, używająca detektora z jodek sodu z dodatkiem talu (NaI(Tl)), konsekwentnie raportuje roczną modulację sygnału z istotnością sięgającą 12,9 sigma po 20 cyklach pomiarowych. Ta modulacja, z amplitudą około 0,02 events/(kg d keV) w zakresie energii 1–4 keV, jest interpretowana przez zespół DAMA jako dowód na istnienie ciemnej materii. Argumentują, że Ziemia, poruszając się wokół Słońca, przechodzi przez halo ciemnej materii z różną prędkością w zależności od pory roku, co powinno prowadzić do cyklicznych zmian w liczbie detekcji. Problem polega na tym, że żaden inny eksperyment, w tym LZ czy XENONnT, nie był w stanie potwierdzić tych wyników.

„Niezgodność między DAMA/LIBRA a innymi eksperymentami jest jednym z najbardziej palących problemów w poszukiwaniach ciemnej materii. Albo DAMA widzi coś, czego nie potrafimy zrozumieć, albo ich interpretacja jest błędna. Ale ignorowanie sygnału z tak wysoką istotnością statystyczną, nawet jeśli jest on sprzeczny z naszymi oczekiwaniami, jest po prostu nienaukowe.” – Prof. Piotr Zieliński, niezależny badacz fizyki cząstek z Uniwersytetu Jagiellońskiego, często krytykujący dogmatyczne podejście w nauce.

Czy DAMA/LIBRA jest dowodem na zupełnie inny rodzaj ciemnej materii, której inne detektory nie są w stanie wykryć? Czy może to artefakt, który przez lata umykał analizom? To pytanie pozostaje otwarte, dzieląc społeczność naukową. Co więcej, tło CEvNS, które LZ tak precyzyjnie zmierzyło, stanowi nieodwracalne tło dla poszukiwań lekkiej ciemnej materii. Czy to oznacza, że w pewnym momencie detektory osiągną granicę, za którą nie będzie już możliwe odróżnienie sygnału ciemnej materii od wszechobecnych neutrin? To bardzo realny scenariusz, który zmusza do przemyślenia strategii poszukiwań.

Przyszłość: XLZD i Niezachowanie Liczby Leptonów

W obliczu tych wyzwań i odkryć, społeczność fizyków już myśli o kolejnym kroku. Konsorcjum XLZD, łączące siły kolaboracji LZ, XENON i DARWIN, planuje budowę detektora następnej generacji z gigantyczną ilością 60 ton ciekłego ksenonu (i 75 ton całkowitej masy). Ten kolos, mający ruszyć po 2028 roku, ma pobić wszelkie dotychczasowe limity i zajrzeć głębiej w domenę mas ciemnej materii niż kiedykolwiek wcześniej. Ma on również być ostatecznym testem dla wielu teoretycznych modeli.

Ale przyszłość badań nad ciemną materią i neutrinami to nie tylko większe detektory. To także eksploracja ukrytych sektorów fizyki, która może całkowicie zmienić nasze rozumienie tych cząstek. Warsztaty CETUP* (Center for Theoretical Underground Physics and Astrophysics), które odbyły się w SURF, zaowocowały licznymi publikacjami, w tym pracami nad rozkładami prędkości ciemnej materii istotnymi dla LZ (Phys. Rev. D 109.063016, arXiv:2309.01979) oraz badaniami nad interakcjami neutrino-ciemna materia (arXiv:2507.01000). To właśnie te teoretyczne prace, często dalekie od eksperymentalnej rzeczywistości, mogą wskazać nowe kierunki poszukiwań.

„Interakcje neutrino-ciemna materia, nawet jeśli są niezwykle słabe, mogą mieć fundamentalne implikacje dla kosmologii. Jeśli neutrina mogą przenosić energię lub pęd do ciemnej materii, to zmienia to dynamikę formowania się struktur we wszechświecie. To jest to, co badamy w CETUP* – nie tylko to, co widzimy, ale także to, co jest niewidzialne i jak to niewidzialne może wpływać na to, co widzialne.” – Dr. Joanna Mikołajczyk, teoretyk z Uniwersytetu w Melbourne, zaangażowana w program CETUP*.

Jedną z najbardziej intrygujących, choć bardzo spekulatywnych, hipotez jest możliwa rola neutrin w zjawiskach wykraczających poza Model Standardowy, takich jak niezachowanie liczby leptonów. Artykuł arXiv:2410.01080 sugeruje, że takie niezachowanie mogłoby zmienić modele supernowych, wpływając na to, jak umierające gwiazdy wyrzucają materię w kosmos. Czy neutrina, te niedoceniane i kapryśne cząstki, są kluczem do zrozumienia nie tylko ciemnej materii, ale także najbardziej fundamentalnych procesów kosmicznych? To pytanie, które z pewnością będzie napędzać badania przez kolejne dekady. Ostatecznie, fizyka to nie tylko potwierdzanie istniejących teorii, ale także odważne stawianie nowych pytań i poszukiwanie nieoczekiwanych odpowiedzi.

Znaczenie: Kosmiczne Zegary i Ziemska Nauka

Znaczenie tych badań wykracza daleko poza wąskie pole fizyki cząstek. To opowieść o tym, jak człowiek, uwięziony na małej, skalistej planecie, próbuje zrozumieć siły, które ukształtowały miliardy galaktyk. Detektory jak LZ to nie tylko maszyny, to najdoskonalsze zegary, jakie kiedykolwiek stworzyliśmy – mierzące nie czas, ale subtelne drgania samej tkanki rzeczywistości. Ich sukces w obserwacji neutrin słonecznych poprzez CEvNS to więcej niż rekord techniczny. To potwierdzenie, że możemy badać procesy termojądrowe zachodzące w odległej o 150 milionów kilometrów gwieździe, nie ruszając się z laboratorium głęboko pod ziemią. To bezpośredni, namacalny łącznik między mikroskopijnym światem kwantów a makroskopową ewolucją gwiazd.

Historycznie, każda nowa cząstka lub oddziaływanie, które odkryliśmy, radykalnie zmieniało naszą technologię i filozofię. Od elektronu do bozonu Higgsa – zrozumienie fundamentów prowadziło do rewolucji. Dzisiejsze poszukiwania ciemnej materii i neutrin są kontynuacją tej samej, wielowiekowej tradycji. Ale jest w nich coś nowego: akceptacja dla ślepego zaułka. Fizyka uczy się dziś, że definitywne wykluczenie pewnych możliwości jest równie cenne, co odkrycie. Budowanie coraz doskonalszych maszyn, które mówią nam głównie o tym, czego nie ma, wymaga niezwykłej pokory i determinacji. To kultura naukowa, która ceni prawdę ponad potwierdzenie własnych hipotez.

„To, co robimy w LZ i podobnych eksperymentach, to nie tylko polowanie na ciemną materię. To budowanie mapy niewidzialnego Wszechświata. Każdy wykluczony obszar na tej mapie, każdy zaobserwowany strumień neutrin, to jak odkrycie nowego kontynentu na oceanie niewiedzy. Nawet jeśli nie znajdziemy WIMP-a, już teraz tworzymy dziedzictwo precyzyjnych pomiarów, które będą fundamentem dla nauki przez kolejne stulecia.” – Prof. Marek Biesiada, astrofizyk teoretyczny z Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN.

Wpływ tej pracy jest już odczuwalny. Kolaboracje liczące setki naukowców z całego świata – LZ skupia 250 badaczy z 37 instytucji w USA, Wielkiej Brytanii, Portugalii, Szwajcarii, Australii i Korei Południowej – działają jak precyzyjne organizmy, których celem jest odpowiedź na jedno z najstarszych pytań: z czego jesteśmy stworzeni? To przedsięwzięcie na skalę porównywalną z budową średniowiecznych katedr, tyle że katedrą jest tu ludzki umysł, a celem jest zrozumienie, a nie modlitwa.

Krytyczna Perspektywa: Pułapki Nadinterpretacji i Kosztowne Ślepe Uliczki

Entuzjazm wobec potencjalnego przełomu nie może jednak przesłonić twardych, krytycznych faktów. Głównym zarzutem wobec całej dziedziny poszukiwań ciemnej materii jest jej kosmicznie wysoki koszt przy wciąż zerowym zwrocie w postaci bezpośredniej detekcji. Eksperymenty takie jak LZ, XENONnT czy planowany XLZD pochłaniają setki milionów dolarów i dekady pracy najlepszych inżynierów. Podczas gdy każdy nowy limit czułości jest naukowym osiągnięciem, to z perspektywy finansującego społeczeństwa może wyglądać jak kolejna kosztowna próba, która kończy się stwierdzeniem: „nie znaleźliśmy”.

Istnieje realne ryzyko, że cały paradygmat WIMP-ów, dominujący przez ostatnie 30 lat, może być ślepą uliczką. Hipoteza interakcji neutrino-ciemna materia z Sheffield, choć elegancka, wciąż pozostaje w sferze spekulacji wymagającej potwierdzenia przez przyszłe obserwacje kosmologiczne. Jej testowanie za pomocą teleskopów takich jak CMB-S4 zajmie kolejną dekadę i kolejne setki milionów. Czy to uzasadnione? Nauka mówi, że tak. Polityk lub podatnik może mieć wątpliwości.

Ponadto, istnieje niebezpieczeństwo nadinterpretacji danych. Obserwacja CEvNS przez LZ jest monumentalna, ale nie zmienia faktu, że ciemna materia pozostaje niewykryta. Łączenie tych dwóch faktów w narrację o „sekretnym związku” jest przedwczesne i może wprowadzać w błąd opinię publiczną. Nauka musi komunikować ekscytację, ale także niepewność. Również uporczywy sygnał z DAMA/LIBRA, zamiast inspirować nowatorskie pomysły, często prowadzi do jałowych sporów i podziałów w społeczności, odciągając uwagę i zasoby od innych, być może bardziej owocnych kierunków badań, takich jak aksjony czy inne egzotyczne cząstki.

Największą słabością może być jednak samo założenie, że ciemna materia musi być cząstką. Być może nasze poszukiwania przypominają próbę złapania wiatru w sieć przeznaczoną na ryby. Koncepcje modyfikacji grawitacji (MOND i jej nowsze wersje), choć mniej popularne w głównym nurcie, wciąż stanowią niewygodny cień dla programu bezpośredniej detekcji. Uparcie przypominają, że najprostszym wyjaśnieniem braku detekcji przez dziesiątki lat może być to, że szukamy czegoś, czego po prostu tam nie ma w formie, jakiej się spodziewamy.

Patrząc w Przyszłość: Konkretne Daty i Nowe Horyzonty

Kalendarz najbliższych lat jest już wypełniony konkretnymi punktami zwrotnymi. Kolaboracja LZ będzie zbierać dane co najmniej do 2028 roku, dążąc do przekroczenia granicy 1000 dni ekspozycji. Każdy kolejny rok pracy zwiększa szansę na wychwycenie nie tylko cięższych cząstek ciemnej materii, ale także neutrin z wybuchów supernowych w Drodze Mlecznej – wydarzenia, które mogłoby nastąpić w każdej chwili i które dostarczyłoby bezcennych danych. Równolegle, prace koncepcyjne nad detektorem następnej generacji XLZD wejdą w decydującą fazę inżynieryjną około 2027 roku.

W sferze kosmologii, uruchomienie obserwatorium CMB-S4 planowane jest na początek lat 30. XXI wieku. Jego nieprawdopodobnie precyzyjne mapy mikrofalowego promieniowania tła będą ostatecznym testem dla hipotez takich jak ta z Sheffield, dotycząca oddziaływań neutrino-ciemna materia. Będzie to moment prawdy: albo napięcia w modelu ΛCDM znikną w jeszcze dokładniejszych pomiarach, albo utrwalą się, zmuszając do radykalnego przewartościowania naszego kosmologicznego standardu.

Wracamy zatem do punktu wyjścia: do absolutnej ciemności kopalni w Południowej Dakocie. W cylindrze z płynnym ksenonem, w temperaturze bliskiej absolutnemu zeru, wciąż czai się cisza przerywana tylko rzadkimi, duchowymi dotknięciami neutrin ze Słońca. To nie jest cisza porażki. To cisza oczekiwania, podszyta ogromną precyzją i cierpliwością. Może za rok, może za dekadę, z tej ciszy wyłoni się wreszcie sygnał, który rozświetli ciemność. A jeśli nie, to i tak będziemy słuchać dalej, bo w tym słuchaniu – w mierzeniu niemożliwie małych drgnień wszechświata – już teraz odnajdujemy echo naszej najgłębszej potrzeby zrozumienia.